मरणात खरोखर जग जगते

   

          करियर म्हणा, सुख म्हणा, आनंद म्हणा, भविष्य म्हणा सगळ्याची फलनिष्पत्ती एकच. पैसा! कुणी सरधोपट मार्गाने मिळवतो तर कुणी उंगली टेढी करून, झटपट वाम मार्गाने मिळवतो. पण याहूनही सर्वश्रेष्ठ सुख जगात आहे याची आपल्याला कल्पनाच नसते. यावरून एक गोष्ट आठवली. एकदा एक गरीब माणूस देवाकडे गेला आणि त्याने त्याच्याकडे धनाची मागणी केली. कारण तुम्हा आम्हाला माहीत आहे. पैसा हे आपले अंतिम ध्येय. “मला सुखी कर माझ्याकडे पुरेसा पैसा नाही म्हणून मी सुखी नाही. मला मुला लेकराना चांगले चुंगले खायला घालून मोठे करायचे आहे.” देव म्हणाला “ठीक आहे. एक लाख रुपये देतो, तुझा एक हात मला दे. दोन लाख देतो, तुझा एका हात आणि एक पाय मला दे. आणखी एक लाख देतो तुझा एक डोळा मला दे.” असे करत वीस पंचवीस लाखात त्याचा अवघा देह विकला गेला. गरीब माणसाने आता विचार केला पैसा मिळणार असेल तरी त्या बदल्यात आपला देह जाणार. त्याने देवाची क्षमा मागितली. मी काहीही कुरकुर करणार नाही. पण माझा देह धडधाकट ठेव. मी कष्ट करायला तयार आहे. देव म्हणाला, “आता कळले सुख म्हणजे काय ते? दृष्टीसुख, रुचि,गंध, स्पर्श यांचे सुख काय हे तुला कळले असेलच, पण काम करण्याचे, हाती पायी धड असण्याचेही केवढे सुख आहे हेही तुला लक्षात आले असेल.” जेव्हा आपली पंचेंद्रिये शाबूत असतात तेव्हा आपल्याला त्या अवयवांचे महत्व कळत नाही. हातपाय धड असताना चालण्यातले सुख म्हणजे काय हे उमगत नाही. आल्हाददायक रंगांची दुनिया आपण पहात असताना नेत्रहीनांच्या दुनियेतला अंधार आपल्याला जाणवत नाही. 

     शाळकरी वयात एक पुस्तक वाचले होते त्याचे नाव होते कोमा. मूळ लेखक रॉबिन कुक याच्या पुस्तकाचा रवींद्र गुर्जर यांनी अनुवाद केला होता. एखादी व्यक्ति आजारी झाली की तिची तब्बेत आणखी ढासळवून शेवटच्या पंथाला लावायची. आणि सरतेशेवटी, त्या व्यक्तीचे जितके अवयव वापरता येतील तेवढे काढून गरजूंना विकायचे. त्यावेळी अवयव विकणे हेच काहीतरी विचित्र वाटत होते. पण शास्त्र जसे प्रगत झाले तसे मानवी अवयव हेसुद्धा इतर वस्तूसारखेच विकाऊ आहेत हे कळायला लागले. मानवी अवयव जर उपयोगी पडतात तर मृत्यूनंतर त्यांचा उपयोग का करू नये? आता हळू हळू ही अवयव दानाची संकल्पना पुढे येते आहे, रुजते आहे.

       धाकटय़ा भावाच्या अपघाती मृत्यूनंतर अवयव दानाचे महत्त्व भिवंडी येथील विनोद शेटे यांच्या लक्षात आले. उपचारा अभावी तसेच योग्यवेळी अवयव उपलब्ध न झाल्याने अनेकांना प्राण गमावावा लागतो. यावर ठोस उपाय योजनांची गरज आहे. याची सुरुवात आपल्यापासून करण्यासाठी त्यांनी कुटुंबीयांपुढे अवयव दानाची संकल्पना मांडली. त्याला कुटुंबातील सदस्यांनीही सकारात्मक पाठिंबा दिला. त्यामुळे स्वत:चा वाढदिवस आणि जागतिक नेत्रदान दिनाचे निमित्त साधून शेटे आणि कुटुंबातील २४ सदस्यांनी नेत्रदान करत या संकल्पनेची सुरुवात केली. विशेष म्हणजे त्यांच्या कुटुंबातील अगदी छोट्या मुलापासून ते 75 वर्षांच्या आजोबांनी सुद्धा नेत्रदान केले. आपला वाढदिवस दणक्यात  साजरा करण्यासाठी नाच, गाण्यावर थिरकत पैशांची उधळपट्टी करणारे अनेक जण आपल्या आजूबाजूला आढळतील. वाढदिवस आणि जागतिक नेत्रदान दिनाचे निमित्त साधून शेटे यांनी कुटुंबातील २४ सदस्यांसह एकत्रितपणे नेत्रदान करून एक आदर्श निर्माण केला आहे. समाजातील अंध व्यक्तींना नव्याने आयुष्य जगता यावे, यासाठी हा संकल्प केल्याचे त्यांनी सांगितले. अवयव दानाचाही संकल्प असून, त्याची सुरुवात नेत्रदानापासून करण्याचा एकत्रित निर्णय  घेतला आहे. या उपक्रमात आता कुटुंबीयांतील आणखी १० सदस्य सहभागी झाले असून, मित्र परिवारालादेखील त्यांनी अवयव दानाचे महत्त्व पटवून दिले. माणसाच्या आयुष्यातली, जन्म आणि मृत्यू ही दोनच ढळढळीत सत्य. जन्माचा सोहळा आनंदाने साजरा होतो. ऐपत नसली तरीही. मृत्युला मात्र गंभीरतेची सजा. उदासीनतेची छटा. किंबहुना मरण कुणालाच न रुचणारे. स्वत:च्या दु:खात चूर असताना दुसर्‍याच्या भल्याचा विचार डोक्यातही येत नाही. अशा वेळी शेटेंसारखे लोक समाजापुढे आदर्श घालून देतात.

    आपल्या पश्चात आपले दोन डोळे दोन व्यक्तींना दृष्टीदान देऊ शकतात. संकल्प अनेक लोक करतात. पण संकल्प आणि प्रत्यक्ष नेत्रदान यामध्ये बरेच अंतर आहे. अस म्हणतात की मृत्यूनंतर शरीराची जेव्हा राख बनते तेव्हा डोळेही त्यामध्ये भस्मसात होतात. मग हाच अत्यंत उपयोगी अवयव बेचिराख होण्यापेक्षा दुसर्‍या कुणाच्या सत्कारणी लागला तर! तेही एकाच वेळी तुम्ही दोन व्यक्तींना डोळे देऊन उपयोगी पडू शकता. तुमच्या डोळ्यांना आणखी काही वर्ष जीवदान मिळते आणि दृष्टी रुपानं सृष्टीचे रूप पाहायला सज्ज होऊ शकता. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे मृत व्यक्तीचे डोळे, नेत्रहीन व्यक्तिला बसवण्यासाठी चोवीस तासच नाही तर चार दिवसांपर्यंतच्या मुदतीत ते बसवू शकतात. खरेतर ग्रामीण भागात सामाजिक चळवळ फार मोठ्या प्रमाणावर नसते. पण आज अत्याळ सारखं छोट गाव नेत्रदानामधे सर्वात पुढे आहे. किती सुसंस्कृत, पुढारलेले आहेत त्या गावाचे लोक अस म्हणावस वाटत. लोकांमध्ये इतकी जन जागृती झाली आहे की कुणाच्याही घरी मृत्यू झाला की कार्यकर्त्यांना बोलावले जाते. डॉक्टरांना फोन होतो. नेत्र काढून नेत्र पेढीत पाठवले जातात. अशीच चळवळ आता जवळपासच्या तीन चार गावात बेळगुंदी, कौलगे, करंबळी इथे चालू झाली आहे. गडहिंग्लजला देहदानाची चळवळ चालू झाली आहे.

    मृत्युच्या पश्चात एक देह सात जणांचे आयुष्य बदलू शकतो. अजूनही आपल्याकडे अवयवदाना विषयी म्हणावी तितकी जन जागृती नाही. कितीतरी लोक त्याच्या प्रतीक्षेत आहेत. विदर्भात माजी खासदार नरेश पुगलिया यांच्या पुढाकाराने चंद्रपुर येथे अवयव दान यावर एक हृद्य कार्यक्रम झाला. पुगालिया यांनी स्वत;च्या वाढदिनी अवयव दानाचा संकल्प केलाच पण त्यांच्या बरोबर 113 जणांनी असा संकल्प केला. मृत्यूनंतर नेत्रदान, त्वचादान, हाडे, हृदय, यकृत, फुफ्फुसे, स्वादूपिंड यांचे दान गरजू व्यक्तिला, ज्यांच्या शरीरातील हे अवयव निकामी झाले आहेत अशांना करता येते. त्यांना जीवनदान मिळते. आपल्याकडे अशा गरजू व्यक्ति हजारोंनी वाट पाहत आहेत. आपला देह मृत्यूनंतर वाया जाऊ देण्यापेक्षा जर तो दुसर्‍या कुणाच्या उपयोगी पडला तर !

                ................................ सविता नाबर 

Published in Saptahik Sarvkal on 13th June 2016

बोल बोल म्हणता.....

           

      एका व्यक्तीच्या मनातल्या भावना दुसर्‍यापर्यंत पोचण्यासाठी संभाषण उपयुक्त ठरते. कधीकधी देहबोलीतूनही व्यक्त होता येते. संभाषण म्हणजे निव्वळ बोलणे नव्हे. मनातले विचार समोरच्याला कळायला हवेत. दुसर्‍याच्या मनातले विचार जाणून त्याप्रमाणे आपले आचरण करणे म्हणजे communication. संभाषण किंवा संवाद हा त्याचा एक प्रकार. संवादाचे किती प्रकार आपण अनुभवत असतो. घरात आणि घराबाहेर. फोन, मोबाईलवर, मुले आणि पालक, पति पत्नी, मित्र मैत्रिणीमधला, मालक नोकरातला, कार्यालयातील सहकार्‍यातला, भावनांच्या असंख्य छटा दाखवणारे संवाद. बोलणे आणि ऐकणे यांची सुंदरशी गुंफण म्हणजे संवाद.

     चेहर्‍याला एक तोंड, दोन कान का असतात? म्हणजे जेवढे बोलाल त्याच्या दुप्पट ऐकले पाहिजे. प्रत्येकवेळी बोलणे म्हणजे संवाद नव्हे. कधीतरी ऐकून घेणे म्हणजेसुद्धा सांगणार्‍याला दिलेला प्रतिसाद असतो. समोरच्या व्यक्तीच्या शब्दांना स्पर्श करणे, त्यांना सर्व बाजूंनी पहाणे, शब्दातील भावनांचा गंध, आस्वाद घेणे, म्हणजे श्रवण. इयत्ता पहिली किंवा दुसरीतला धडा मला आठवतो. एकदा देवाने सशाला संगितले नारद बसले आहेत बागेत. जा त्यांना बोलावून आण. सशाने ऐकले नारळ पडले आहेत बागेत. ससा बागेत गेला पाहतो तो काय नारळ तर उंचच उंच झाडावर. त्यावर आपण कसे चढणार आणि देवांना नारळ कसा देणार म्हणून विचारात पडला बिचारा. बराच वेळ झाला तरी सशाचा पत्ता नाही. देवाने पाहिले, ससा आपला विचारात गढलेला. काय घडले हे देवाला कळले तेव्हा देवाने सशाला म्हटले, थांब तू नीट ऐकत नाहीस ना, तुझे कान आता लांब करतो. म्हणून सशाचे कान देवाने ओढून लांब केले. कथा जरी बालांसाठी असली तरी त्याचा गर्भितार्थ आपण मोठ्यांनी उचलायला हरकत नाही. कारण लहानपणी गोष्टीचा तथ्यांश हा तिच्या बाह्यरुपातच पाहतो. पण आपण जरा कळण्याच्या वयातले झालो की त्या रूपकापाठीमागचा हा दडलेला अर्थ कळतो. हा झाला व्यवस्थित न ऐकण्याचा परिणाम. आजच्या घडीला हे संभाषणात कमी पडल्याचा परिणाम म्हणता येईल.

        संभाषण परिचित व्यक्तीबरोबर होते आणि अनोळखी माणसाबरोबरही होते. आपल्याला जे पूर्वीपासून ओळखत नाहीत त्यांचे आपल्याविषयी चांगले मत व्हावे असे वाटत असेल तर ही एकच गोष्ट उपयोगी पडते. आकर्षक कसे बोलावे हे प्रयत्नपूर्वक शिकावे लागते. आपले विचार आणि मते कशी मांडायची याविषयी आधी योजना करून फार कमी लोक बोलतात. त्या क्षणी जे शब्द सुचतात ते बोलतात. आपल्या बोलण्यात सौन्दर्य असणारे, पाल्हाळ नसेलेले, पारदर्शक असेल असे संभाषण हवे. उत्तम संभाषण कला असलेल्या लोकांचे बोलणे आपण ऐकले तर आपल्या बोलण्यातही तशीच खुबी हळूहळू येते.

    संभाषण करण्याचा महत्वाचा नियम म्हणजे जरुरीपेक्षा जास्त बोलू नये. संभाषण जितके लांबेल तितका त्याचा प्रभाव कमी होतो. कारण लोकांना बडबडीचा कंटाळा येतो. संभाषणात कोणालाही दोनपैकी एक भूमिका करावी लागते. एक तर स्वत: बोलावे लागते किंवा दुसर्‍याचे ऐकावे लागते. जसे उत्तम बोलणारे कमी असतात तसेच उत्तम श्रवण भक्ति करणारेही कमी असतात. आपण त्याच्या बोलण्यात रस घेत आहोत असे त्याला वाटले पाहिजे. समोरच्या माणसाला पुर्णपणे बोलू द्यावे आणि बोलणे संपल्यावर प्रश्न विचारावा. तो बोलत असताना मधेच शंका काढून प्रश्न विचारू नये. त्याचे बोलणे तोडू नये.

    संभाषणात येणारा व्यत्यय हा बाहेरील गोंगाट, आवाज यामुळे असू शकतो किंवा जर आपले समोरच्याच्या बोलण्याकडे नीट लक्ष नसेल तर, किंवा संभाषणाच्या बाबतीत आपले मन जर खुले नसेल तर बोलण्याचा गर्भितार्थ कानातून आतपर्यंत पोचू शकत नाही. कधी मन उगाचच पूर्वग्रह दूषित असते, त्यामुळे संभाषणाचा योग्य परिणाम होत नाही. एका पतिराजांना आपल्या पत्नीच्या ऐकायला येण्याविषयी शंका असते. हे नवरोजी बायकोला प्रथम दुसर्‍या खोलीतून आज जेवायला काय म्हणून विचारतात. काही प्रतिसाद नाही म्हणून थोडे जवळ जाऊन आज जेवायला काय करणार आहेस म्हणून विचारतात, पुन्हा प्रतिसाद थंडच. पुन्हा थोडे जवळ जाऊन अगदी सहा फुटावरून तोच प्रश्न विचारतात. प्रतिसाद शून्यच. तिच्या अगदी मागे राहून तोच प्रश्न विचारल्यावर पत्नी वैतागून मोठ्या आवाजात उत्तरते, तुमच्या चौथ्यान्दा विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर आहे, बिर्याणी. नवरा अचंभीत !! (म्हणजे बहिरे कोण?)

     बोलण्यापेक्षा ऐकणे अवघड. ऐकण्यालाही 3 अर्थ आहेत. To hear , to listen, to obey उत्तम श्रोता हा फक्त तुम्ही बोलता तेवढे ऐकत नाही तर तुम्ही न बोललेल, अर्धवट बोललेल, बोलू न शकलेलही कौशल्याने समजून घेतो. Between the lines सारखे बिटविन द words समजून घेतो. नुसते कानांनी नाही तर डोळ्यांनीही ऐकायला शिकले पाहिजे. पुस्तक वाचताना प्रत्येक शब्दाचा मनाशी संवाद घडत असतो. डोळ्याने वाचत असलो तरी शब्द मनाशी बोलत असतो.

   अत्यंत प्रभावशाली कम्युनिकेशनचे एक उदाहरण सांगते. एकदा एक नेत्रहीन मुलगा बागेतील पायरीवर बसलेला असतो. जवळच एका पाटीवर लिहिलेले असते “मी अंध आहे, मला मदत करा.” त्याच्या जवळच्या एका भांड्यात काही नाणी पडलेली असतात. एक माणूस ते पहातो आणि एक क्लृप्ती लढवतो. त्या लिहीलेल्या संदेशात बदल करतो, “आजचा दिन कैसा सुंदर, परंतु असे मम नयनी अंधार ” त्याचे भांडे नाण्यांनी भरून जाते. दोन्ही वाक्यांमधला अर्थ एकच. तो मुलगा अंध आहे. त्याला सहानुभूती मिळणारच. पण दुसर्‍या वाक्यातल्या संदेशाने लोकांच्या हृदयाला हात घातला आहे. बाकीचे लोक किती भाग्यशाली आहेत जे त्या मुलासारखे अंध नाहीत. संभाषणातून संवाद साधण्यासाठी वेळोवेळी अशा सर्जनशीलतेचीही गरज असते.  

              ...................सविता नाबर 

Published in Maharashtra Times, Kolhapur edition on 8th June 2016

प्रसंगी अखंडीत कार्य करीत राहावे......

   

        एकदा एक माणूस निर्हेतुकपणे रस्त्याने चालला होता. एक दगड त्याच्या दिशेने भिरभिरत आला आणि त्याच्या पायच्या अंगठ्याला जोरात लागला. त्याचा अंगठा रक्ताने माखला. चिडून त्याने तो दगड उचलला आणि भिरकावला. पण त्याने भिरकावलेला दगड जवळच्या घराच्या खिडकीवर आपटला त्यामुळे खिडकीची काच फुटली. त्या घराचा मालक त्याच्याशी तावातावाने भंडायला आला. म्हणजे या सगळ्या भांडणाचे मूळ त्या माणसाच्या निरुद्योगीपणामुळे झाले. यासाठी कार्यमग्न रहाणे आवश्यक आहे. वयाच्या कुठल्याही टप्प्यावर माणसाला रितेपण येता कामा नये.

     जेव्हा एखादा गायक, चित्रकार, शिल्पकार, व्यावसायिक आपल्या कलेमध्ये, व्यवसायात निमग्न असतो, तेव्हा आपले काम सोडून दुसर्‍या गोष्टीचा विचार करायलाही त्याला वेळ नसतो. हात रिकामे रहात नाहीत, त्यामुळे डोके रिकामे रहात नाही. रिकाम्या डोक्यात भलतेच विचार येत रहातात. वाचन म्हणजे व्यग्र किंवा कार्यरत राहणे नव्हे. कधी कधी वाचन चालू असताना एकीकडे डोळे अक्षरांवरून फिरत असतात. आणि दुसरीकडे मनात विचारांची मालिका चालू असते. म्हणजे वाचन हे passive आहे. काम अशा प्रकारचे असावे की त्यामध्ये तन आणि मनाने गुंतून जावे. आजूबाजूच्या जगाचे भान नसावे. काम हे काम न राहाता आनंदाचे निधान असावे. कुठल्याही कार्यातली मनाची गुंतवणूक ही फार मोठी असते.

     लहानपणी वाचलेली एक गोष्ट आठवते. एका माणसाला म्हणे एक भूत प्रसन्न होते. काही वर माग असे म्हटल्यावर तो म्हणतो माझे कुठलेही काम तू पूर्ण करायचेस. पण भूत म्हणते एक अट आहे. मला सतत काम संगितले पाहिजे. मी मोकळा असलो की तुला खाणार. तो माणूस सांगेल ते काम भूत झटक्यात करून टाकत असते. त्या माणसाला प्रश्न पडतो, आता याला सांगायचे तरी काय? मोकळे राहिले की खाणार. मग त्या भुताला एक खांब जमिनीत रोवायला सांगतो. जोपर्यंत मी काम सांगत नाही तोपर्यंत या खांबावर खाली वर करत रहा. आपले मन असेच असते. त्याला काही काम नसले की ते नको त्या विचारात गुंतते. मन कुठल्याही कामात मग्न असले की मात्र आपल्याला कशाचीच शुद्ध नसते. मनाला शारीरिक व्यग्रतेची जोड दिली तर उत्तमच.       

       खरेतर लहानपणापासून स्वत;ला कार्यमग्न ठेवण्याकडे माणसाचा कल असतोच. लहान मुलसुद्धा आपल्यामते स्वत;ला कशात तरी गुंतवून ठेवत असते. एखादे किडामुंगी पळत असेल त्यावर हाताने फटाफटा मारून आSS आSS करत आपल्या पराक्रमाकडे दुसर्‍यांचे लक्ष वेधत असते. चार ते आठ वयोगटातली मुले वेळ जायचे काही साधन नसेल तर सतत आईच्या पाठीमागे भुणभूण लावतात. आईचा पदर धरून, मला काहीतरी खेळायला दे असा धोशा लावलेला असतो. अशावेळी त्या मुलाला हे करू नको, ते करू नको असे सांगण्यापेक्षा काहीतरी करायला देणे आवश्यक असते.

     योगा इन्स्टिट्यूट मुंबई इथे मी जेव्हा प्रशिक्षण घेत होते, तेव्हा इन्स्टिट्यूटच्या डीन देसाई मॅडम या नेहमी कार्यमग्न असल्याचे आम्ही पाहात होतो. कुणीही बोलायला आले तरी त्या गप्पांमध्ये कधीच वेळ काढत नसत. सतत कामात व्यस्त असत. आलेल्या व्यक्तिलाच काहीतरी काम सांगत. स्वत: कार्यमग्न राहून दुसर्‍यालाही व्यग्र ठेवण्याची किमया त्यांना सहज साधली होती. दु:खाच्या वेळी कामच माणसाच्या मदतीला धावून येते. अशावेळी मोकळा वेळ त्रासदायकच वाटतो. रिकाम्या मनात भलभलते विचार येतात. त्यापेक्षा मन काही कारणाने व्यग्र ठेवणे कधीही हितकर असते. ज्याला फुरसतीच्या वेळात खरोखर आनंद मिळवायचा असतो, त्याला कामातून प्रथम समाधान मिळाले पाहिजे.

       मध्यंतरी आलेली व्ही आर एस ची लाट बर्‍याच जणांना निराशेच्या अंधारात लोटून गेली. त्यातून जे सावरले ते तरले. पण जे त्यातच गुरफाटले त्यांना दिशाहीनतेमुळे पुढे काय करावे हे सुचेना आणि भविष्यातला प्रकाश नाहीसा झाला. वयाची पन्नास पंचावन्न वर्ष झाली की आपल्याकडे निवृत्तीची भाषा तोंडी यायला लागते. ही निवृत्ती शारीरिक असते. पण मानसिकरित्या नको इतका जीव संसारात गुंतलेला असतो. वयाच्या सत्तरी , पंचाहत्तरीतही पाश्चात्य देशातली माणसं अगदी फिट अँड फाईन असतात. पुर्णपणे स्वावलंबी. म्हणून लगेच वयस्क लोकांनी शारीरिक कष्टाची काम केली पाहिजेत असं नाही. पण मन अशा गोष्टीमधे गुंतवून ठेवाव की जेणेकरून तब्बेतीची कुरकुर डोक वर काढणार नाही.

      निम ग्रामीण भागात औद्योगिक विकास कमी झालेला असतो त्यामुळे लोकांना भरपूर वेळ गप्पा मारायला असतो. त्यामुळे त्यांचा कल काही सर्जनशील काम करण्यापेक्षा वेळ कसा घालवावा याकडे जास्त असतो. रिकामे मन हे सैतानाचे घर असते ही म्हण तर सगळ्यांनाच माहीत आहे. त्यामुळे कामात व्यस्त रहाणे ही माणसाची गरज आहे. कामाच्या ध्यासामुळे तो परिपूर्ण होतो. माणसाच्या आयुष्यातील कार्य वगळल्यास बाकी शून्यच उरेल.

         ..............................सविता नाबर  

Published in Maharashtra Times, Kolhapur edition on 15th june 2016

कामाची कटिबद्धता

  

          अस ऐकले आहे की पं. कुमार गंधर्व मैफिली आधी अर्धा तास तंबोरा लावायचे. आणि तो चांगला लागला की मैफिलीसाठी कॅनव्हास तयार झाला रागाचे सुंदर चित्र काढायला तयार झाला असे म्हणायचे. चांगला व्यायाम, छान झोप, संतुलित आहार, प्रसन्न मन तयार असेल तर आपलाही कॅनव्हास तयार आहे असे म्हणायला पाहिजे. त्या कॅनव्हासवर आपल्या आवडत्या कामाचे अप्रतिम, मनमोहक चित्र काढायला कसे छान वाटते.

   जेव्हा कामाचे व्यवस्थित नियोजन असते तेव्हा आयुष्याला एक शिस्त लागते. एखादी घटना, प्रसंग, समारंभ, सहल या सगळ्याच गोष्टींना नियोजन आवश्यक असते. नियोजन नसेल तर तुमचे उद्दीष्ट डळमळीत होते. ट्रेन जशी रुळांच्या ट्रॅकवरुन सुरळीत जात असते. जर काही प्लॅनिंग नसेल तर ओबडधोबड रस्त्यावरून चालताना, खाच खळग्यातून वाट काढताना त्रास होतोच. डांबरी रस्ता गुळगुळीत असतो. त्रास होत नाही. तसेच नियोजनाचे आहे. नियोजनावर कधी कधी बाह्य घटकांचाही परिणाम होत असतो. त्यामुळे नियोजन जरासे इकडे तिकडे होण्याची शक्यता असते. तो तर नियोजनाचा एक भागच म्हणता येईल. यावरून एक विनोद आठवला. मुंबईला लोकल वीस पंचवीस मिनिटे उशिरा आल्यावर एक व्यक्ति दुसर्‍याला वैतागून म्हणतो, या इंडिकेटरचा उपयोग काय मग? दूसरा तितक्याच शांतपणे म्हणतो, ट्रेन वेळेच्या किती उशिरा येते हे तरी समजते ना! विनोदाचा भाग सोडला तर नियोजनाचेही तसेच आहे. वेळेच्या व्यवस्थापनाचा समग्र विचार करताना तीन गोष्टींचा विचार महत्वाचा. एक म्हणजे ध्येय. आयुष्यात काय करायचे आहे याची स्पष्टता. दुसरी गोष्ट म्हणजे काम करायची शैली. तुम्ही हळुबाई आहात की गतिमान. तिसरी गोष्ट म्हणजे शरीराचे घड्याळ समजून घेऊन त्यानुसार नियोजन करणे. केव्हा कोणती गोष्ट आपल्याला चांगली जमते हे ठरवणे.

    आपल्या छोट्या मोठ्या उद्दिष्टांचा प्राधान्यक्रम ठरवणे अत्यंत गरजेचे असते. लहान सहान गोष्टींसाठी फार वेळ न देता लांबच्या आणि महत्वाच्या उद्दिष्टांसाठी जास्त वेळ देणे श्रेयस्कर असते. दैनंदिन कामानासुद्धा तितकेच महत्व आहे. रोजची जी काही कामे असतील ती वेळच्यावेळी करण्याने आयुष्याला एक शिस्त लागते. अग्रक्रमाने कोणती कामे करायची ते ठरवता येते. सोमवार ते शनिवार आपण काम करतो म्हणून रविवारचे महत्व आहे. कामाच्या वेळापत्रकामुळे सुट्टीचे महत्व असते. विद्यार्थी दशेत अभ्यास करताना एकदम परीक्षेच्या वेळी रात्रंदिवस जागून करण्यापेक्षा रोजच्या रोज जर केला तर परीक्षेच्या वेळी मनावर ताण येत नाही. तो किती करतो यापेक्षा कसा करतो यावर परीक्षेतले यश अवलंबून असते.  

      नियोजन म्हणजे वेळेचे व्यवस्थापन. ती मनाला असलेली शिस्त असते. कामाच्या व्यवस्थापनात काही गोष्टी निश्चित आहेत. झोप, जेवण, आपली नित्यकर्मे, वर्तमानपत्र वाचणे यासाठी ठराविक वेळ द्यावाच लागतो. उरलेल्या वेळेपैकी बसवायचे असते अभ्यास, स्वयंपाक, घरच्या लोकांबरोबर गप्पा, कामासाठी प्रवास (मुंबईसारख्या ठिकाणी ऑफिससाठीही प्रवास आवश्यक असतो) मीटिंग, मित्रांची वाट पहाणे, टी.व्ही.पहाणे, मोबाईलवर बोलणे, व्हाट्सपवर चॅट करणे. यामध्ये कामाचे व्यवस्थापन करणे गरजेचे असते. स्वत:कडे तटस्थपणे पहायला थोडासा वेळ द्यायला हवा. आपण कुठे चुकतोय का? आपली दिशा बरोबर आहे ना? आपण कामांचा प्राधान्यक्रम ठरवलाय का? असे प्रश्न स्वत:ला विचारायला संधि द्यायला पाहिजे. नियोजनाच्या बाबतीत घरातली स्त्री मग ती गृहिणी असो किंवा करियर वुमन असो, तिचे नियोजन अगदी परफेक्ट असते.     

    एकदा एक लावी पक्षीण शेताजवळच्या घरट्यात पिलांसह रहात होती. शेत पिकायला आले तेव्हा शेतकरी झाडाखाली येऊन बसला आणि स्वत:शीच म्हणाला, “ संध्याकाळी जाऊन शेतमजुर ठरवतो. आणि पीक कापून घेतो.” पिले घाबरली. आईला म्हणाली, “शेतकरी उद्याच पीक कापणार आहे तेव्हा आपण ही जागा सोडली पाहिजे. पिल्लांना आई म्हणाली, “घाबरण्याचे काही कारण नाही. उद्या काय होते ते पहा.” सर्वांचीच शेते पिकल्यामुळे शेतकर्‍याला मजूर मिळाले नाही. तो हताश होऊन झाडाखाली बसला. “ उद्या नातेवाईक, मित्रांना बोलवतो. आणि पीक कापून घेतो. पिल्ले पुन्हा आईला म्हणाली, “आता मात्र या शेतातला दाण्यांचा मोह सोडून दुसरीकडे गेले पाहिजे.” पक्षिण म्हणाली, “उद्याही शेत कापले जाणार नाही. बाळांनो घाबरू नका.”  दुसर्‍या दिवशी शेतकरी पुन्हा निराशेने झाडाखाली बसला. म्हणाला, “ नातेवाईक, मित्र कुणी मदतीला आले नाही, इतरांच्या मदतीचे काही खरे नाही. उद्या माझ्या बायको आणि मुलाना बोलवतो आणि पीक कापायला घेतो. लावी पक्षिण पिलाना म्हणाली, “आता मात्र आपले काही खरे नाही. दुसर्‍यावर भरवसा न ठेवता शेतकरी दादा उद्या स्वत:च पीक कापणार आहे. आता हे शेत सोडून आपल्याला दुसरीकडे गेले पाहिजे.” प्रयत्न स्वत:च केल्याशिवाय उद्दीष्ट साध्य होत नाही. जो दुसर्‍यावरी विसंबला त्याचा कार्यभाग संपला. शिस्त पाळण्यामध्ये किंवा कामाचे नियोजन करण्यामध्ये दुसर्‍यावर अवलंबून रहाणे कितपत श्रेयस्कर आहे हे महत्वाचे ठरते. नाहीतर सागळाच कामाचा डोलारा कोसळतो. स्वत;च्या कामाशी बांधील रहाण्यासाठी, नियोजनातून कटिबद्ध राहुया. 

       ...............................सविता नाबर 

Published in Maharashtra Times Kolhapur edition as on 1st june 2016